Blog

In het Tibetaans is het woord voor lichaam lü, dat letterlijk betekent ‘iets dat je achterlaat’, zoiets als bagage. Elke keer als we “lü” zeggen, worden we eraan herinnerd dat we slechts reizigers zijn, die tijdelijk toevlucht nemen tot dit leven en tot dit lichaam. In Tibet verdeden de mensen niet al hun tijd met het verbeteren van hun uiterlijke omstandigheden. Ze waren tevreden als ze genoeg te eten hadden, kleren aan hun lijf en een dak boven hun hoofd.

Constant als bezetenen trachten onze situatie te verbeteren, kan een doel op zich worden, een zinloze afleiding. Zou iemand met gezond verstand het in zijn hoofd halen om elke keer dat hij een hotelkamer betrekt, deze opnieuw in te richten?

Hoe moeilijk kan het zijn onze aandacht naar binnen te richten? We laten ons zo gemakkelijk overheersen door onze vaste gewoonten en patronen! Hoewel ze ons lijden brengen, aanvaarden we ze met bijna fatalistische gelatenheid, omdat we zo gewend zijn eraan toe te geven. We kunnen vrijheid dan wel idealiseren, maar als het op onze gewoontepatronen aankomt, zijn wij echte slaven.

Maar bespiegeling kan geleidelijk wijsheid brengen. Natuurlijk vallen we telkens terug in oude patronen, maar langzamerhand lukt het ons eruit te komen en te veranderen.

“Een spontaan mededogen voor alle wezens die hun ware natuur nog niet hebben herkend zal in je opwellen. Dit mededogen is zo grenzeloos dat je eindeloos zou huilen als tranen er uitdrukking aan zouden kunnen geven. Niet alleen mededogen zal in je geboren worden, wanneer je de natuur van de geest realiseert, maar ook vaardige middelen. Je bent dan spontaan bevrijd van alle lijden en angst, zoals de angst voor geboorte en dood en voor de tussenstaat. Als je zou willen spreken over de vreugde en de gelukzaligheid die dit inzicht je schenkt, zeggen de boeddha’s dat alle glorie, alle vreugde, genot en geluk van de wereld, alle tezamen nog geen fractie zijn van de gelukzaligheid die je ervaart wanneer je de natuur van de geest realiseert.”

Hoe ziet de natuur van de geest er uit? Stel je de hemel voor, leeg, ruim, en zuiver vanaf het begin; zo is haar essentie. Stel je de zon voor, stralend, helder, ongehinderd en spontaan aanwezig; zo is haar natuur. Stel je voor hoe de zon gelijkelijk in alle richtingen op ons en alle dingen schijnt, zo is haar energie, de manifestatie van mededogen. Niets kan haar belemmeren en zij dringt in alles door.

“Menselijke wezens zijn hun hele leven bezig met voorbereiden, voorbereiden, voorbereiden…met als enig resultaat dat zij het volgende leven onvoorbereid tegemoettreden.”

Eén van de voornaamste redenen waarom wij zoveel angst en moeite hebben om de dood onder ogen te zien, is dat we de realiteit van vergankelijkheid negeren.

In onze ogen staan veranderingen altijd voor verlies en lijden. En als zij zich voordoen, proberen we onszelf zoveel mogelijk te verdoven. We nemen klakkeloos en koppig aan, dat duurzaamheid zekerheid geeft en vergankelijkheid niet. Maar we moeten gewoon wennen aan het idee van vergankelijkheid.

De boeddhistische meditatie-meesters weten hoe soepel en werkbaar de geest is. Als we de geest oefenen, is alles mogelijk. In feite zijn wij al volmaakt geoefend door en voor samsara: geoefend in jaloers worden, in grijpen, in angstig, bedroefd, wanhopig en hebzuchtig worden, en in boos reageren op wat ons dan ook maar provoceert. In feite zijn we zo goed geoefend, dat deze negatieve emoties spontaan opkomen, zelfs zonder dat we er moeite voor hoeven te doen.

Dus alles is een kwestie van oefening en de macht der gewoonte. Leg je maar toe op verwarring, en als je eerlijk bent, weet je maar al te goed dat de geest een duistere meester in verwarring zal worden, bedreven in het manipuleren, geraffineerd en akelig gedwee. Probeer in meditatie jezelf te bevrijden van misleiding, en je zult merken dat met tijd, geduld, discipline en de juiste oefening, je geest zich begint te ontwarren en zijn wezenlijke gelukzaligheid en helderheid leert kennen.

Wanneer veel mensen de natuur van hun geest kennen, zullen ze ook de luisterrijke natuur van de wereld waarin ze leven kennen, en zich gedreven en moedig inzetten om haar te behouden. Het is interessant dat het woord voor ‘boeddhist’ in het Tibetaans nangpa is. Het betekent ‘iemand die naar binnen keert’: iemand die de waarheid niet buiten zoekt, maar binnen, in de natuur van de geest. In het boeddhisme is al het onderricht en al de training gericht op dat ene punt: in de natuur van de geest kijken, en ons zo van de angst voor de dood bevrijden en ons helpen de waarheid van het leven te realiseren.

Wanneer je er echt naar kijkt, bestaat niets op zichzelf, en deze afwezigheid van onafhankelijk bestaan is wat wij ‘leegte’ noemen. Denk maar eens aan een boom. Wanneer je je een boom voorstelt, ben je geneigd te denken aan een duidelijk omlijnd object; en op een bepaald niveau is hij dat ook. Maar wanneer je de boom nauwkeuriger bekijkt, zie je dat hij uiteindelijk geen onafhankelijk bestaan heeft.

Nader beschouwt lost hij op in een uiterst subtiel web van verbanden, dat zich over het hele universum uitstrekt. De regen die op zijn bladeren valt, de wind die hem beweegt, de aarde die hem voedt en draagt, de seizoenen en het weer, het licht van de zon, de Maan en de sterren maken alle deel uit van deze boom.

Wanneer je er langer over nadenkt ontdek je dat alles in het universum meehelpt om de boom te maken tot wat hij is; dat hij op geen enkel moment los gezien kan worden van iets anders; en dat zijn aard elk moment subtiel verandert. Dit bedoelen we als we zeggen dat dingen leeg zijn, dat ze geen onafhankelijk bestaan hebben.

Vanuit het oogpunt van het Tibetaans boeddhisme kunnen we ons hele bestaan verdelen in vier voortdurend onderling verbonden werkelijkheden:

1 – het leven, 2 – sterven en de dood, 3 – de staat na de dood, en 4 – wedergeboorte.

Deze heten de vier bardo’s:

1 – de natuurlijke bardo van dit leven.

2 – de pijnlijke bardo van het sterven.

3 – de schitterende bardo van dharmata.

4 – de karmische bardo van wording.

De bardo’s zijn bijzonder krachtige gelegenheden voor bevrijding omdat er, zoals de leer ons laat zien, bepaalde ogenblikken zijn die potentieel veel meer beladen zijn. Op zulke momenten heeft alles wat je doet een doorslaggevend en verreikend effect.

Voor mij is een bardo als een moment waarop je een stap doet naar de rand van een afgrond; zo’n moment is bijvoorbeeld wanneer een meester een leerling introduceert in de wezenlijke, oorspronkelijke natuur van zijn of haar geest. Maar het meest beladen is toch het moment van de dood.